Yazan: Şadi Evren ŞEKER İngilizce’de terim olarak yerleşmiş ve bilgisayar bilimleri için hayatî öneme sahip kelimeleri Türkçede çoğu zaman sadece bilgi ile karşılayan tercümeler bulunuyr. Ancak bu 4 kelime de farklı anlamlara sahip ve aralarındaki farklar burada anlatılacaktır. Öncelikle İngilizcede bulunan ve Türkçede aynı kelimeyle karşılanan 4 kelime için 4 farklı karşılık bulalım. Bunlar aşağıda [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Hitabe, dil bilim açısından bir konu üzerine yoğunlaşmış birden fazla cümleden meydana gelen açıklama, konuşma, diyalog ya da tartışmalara verilen isimdir. Anlambilimsel (semantic) çalışmalar açısından aynı konuya yönelmiş cümlelerin anlattığı konunun bulunması kolay hale gelmektedir. Hitabe metinlerinin analizi doğal dil işleme açısından da büyük önem taşımaktadır çünkü metinler temel olarak bir [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Terminoloji çıkarımı doğal dil işlemenin uygulama konularından birisi olan bilgi çıkarımının alt konusudur. Amaç verilen bir külliyattan (corpus) otomatik olarak terimleri ve anlamlarını çıkarmaktır. Günümüzde gelişen İnternet kaynaklarına bağlı olarak anlambilimsel ağlar (Semantic web) çalışmaları ve buna paralel olarak ağ uygulamaları (web applications),  ağ hizmetleri (web services) , ağ dolaşıcıları (web [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Dil biliminde ve günümüz doğal dil işleme çalışmalarında külliyat (corpus) kelimesi ile kastedilen, çok sayıdaki metnin düzenli ve yapısal olarak bir arada bulunması durumudur. Külliyatlar, muhteviyatına göre tek dilli (tek bir dilden metinler içeren) veya çok dilli (birden fazla dilden metinler içeren) olarak sınıflandırılabilir. Külliyatların, doğal dil işlemede kullanılmasının sağladığı bir [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bir bilginin normal gösterimidir. Örneğin bir çok terimlinin (polynom) normal gösterimi üssel olarak büyükten küçüğe doğrudur. Değer olarak x2+x+20 ile x + 20 + x2 aynı olmasına karşılık bu çok terimlinin (polynom) normal şekli (canonical form) x2+x+20 ‘dir. 132 views

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Bir isim zincirinde (birbirine atıfta bulunarak ilişkilendirilen kelime listesi) aynı kelimeye atıfta bulunan birden fazla kelimenin bulunması durumudur. Örneğin “Sen, o adamın, senin arkadaşın olduğunu söylemiştin” cümlesinde “Sen”  ve “senin” kelimleri aynı kişiye atıfta bulunmaktadır. Bu konuyla ilgili daha fazla bilgi için: Dönüştü Analizi (anaphora resolution)  Genel Ön Kelime (Generic antecedents) [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Bilgi çıkarımı konusu, genellikle bir metin üzerinde doğal dil işleme kullanılarak belirli kriterdeki bilgileri elde etmeyi hedefler. Bu işlem sırasında örneğin bir kalıba uygun olan verilerin çıkarılması istenebilir. Amaç çok miktardaki veriyi otomatik olarak işleyen bir yazılım üreterek insan müdahalesini asgarî seviyeye indirmektir. Bilginin çıkarılacağı ortam genellikle yazılı metinlerdir ancak bu [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde problem sınıflamada kullanılan sınıflardan birisidir. Bu sınıfa giren problemler için çözümleme zamanı arttıkça artan (super increasing) yapıya sahip olmaktadır. Buna göre her adımdaki çözümleme zamanı kendinden çözümleme zamanlarından daha fazladır. Problem yapı olarak artan zamanda çözüldüğü için de bu problem tiplerinin çokterimli zamanda (polynomial time) çözülmesi mümkün değildir. [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Merkle-Hellman bir açık anahtar şifreleme yöntemidir. Bu yönteme göre bir umumî anahtar bir de hususî anahtar bulunması gerekir. RSA’den farklı olarak şifreleme işlemi tek yönlü çalışır. Yani umumî anahtar sadece şifreleme (encryption) hususî anahtar ise sadece açma (decryption) işlemleri için kullanılabilir. Anahtar üretme safhâsı: Pozitif doğal sayılardan oluşan hızla aratan (superincreasing) [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Algoritma üretme yöntemlerinden birisi olan açgözlü yaklaşımına göre mümkün olan ve sonuca en yakın olan seçim yapılır. Yani basitçe bir seçim yapılması gerektiğinde sonuca en çok yaklaştıracak olan seçimin yapılmasını önerir. Ancak mâlum olduğu üzere bu seçim her zaman için en iyi seçim değildir. Örneğin para üzeri verilmesi (coin exchange problem) [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Torba problemi basitçe bir torbanın içerisine en fazla eşyanın yerleştirilmesini hedefler. Problem hırsız örneğinden daha iyi anlaşılabilir. Buna göre bir hırsız çantasına ağırlıkça en az, pâhâca en çok eşyayı doldurmak ister. Bu durumda her eşyanın Aşağıdaki her özel problem durumu için eşyaların pahası pi olsun ve her eşyanın ağırlığı ai olsun. [...]

Yazan:Şadi Evren ŞEKER Veri tabanı tasarımında kullanılan bir dil çeşidi olan veri tanımlama dillerindeki ama bir veri tipini (çoğu zaman ilişkisel veri tabanlarında bir tablodur) tanımlayıp ilk defa oluşturulurken kullanılır. Örneğin veri tabanı üzerinde bir tablo oluşturmaya yarayan “create” komutu veri tanılmama dili komutlarındandır: create table ders ( dersno integer, dersadi char(20), kredisi integer); 74 [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Bu yöntemin amacı berlirli bir tabana(modulus) göre verilen sayının tersini bulmaktır. Yani basitçe de = 1 mod p denklemini bilinen bir d ve p sayısı için çözmektir. Başka bir ifadeyle bir sayının bir modda hangi sayıyla çarpılınca 1 sonucunu verdiğini bulmaktır. Buna göre algoritmada tersi alınacak olan sayı d ve taban [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Açık anahtarlama sistemlerinden birisi olan bu yöntemde amaç herkes tarafından bilinen umumî bir şifre ile sadece iki kişinin bildiği anahtarları iki tarafa ulaştırmaktır. Sistemin çalışma mantığı basit bir matematiksel gerçeğe dayanmaktadır buna göre gab = gba Örnek: Anahtar değişimi yapacak iki taraf da p=23 ve g=5 sayılarını kararlaştırıyorlar (bu sayılar ik [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bir açık anahtarlı şifreleme yöntemi olan RSA, 1977 yılında Ron Rives, Adi Shamir ve Leonard Aldeman tarafından bulunmuştur. Şifreleme yönteminin adı da bu üç kişinin soy isimlerinin baş harflerinden oluşur. Çalışması: Yeterince büyük iki adet asal sayı seçilir: Bu sayılar örneğimizde p ve q olsunlar. n=pq hesaplanır. Buradaki n sayısı [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Asimetrik şifreleme yöntemi olarak da bilinen bu yöntemde kullanıcıların 2 adet şifresi bulunur. Bu şifrelerden birisi herkese açık (umûmî,public key) diğeri ise gizli (private, husûsî) şifredir. Çalışma mantığına göre umumî olan şifre herkese rahatça dağıtılabilir ve bu şifreden hususî olan şifreye ulaşmanın matematiksel bir yolu bulunmamalıdır. Ayrıca umumî şifre ile [...]

Geçişsiz fiiller, fiillerin nesne alamayanlarını içeren bir alt kategorisidir. Örneğin yemek fiili geçişli bir fiildir çünkü “ekmeği yedi”  şeklinde bir nesneye atıfta bulunabilir ancak örneğin  güldü kelimesi geçişsiz bir fiildir çünkü “birşeyi gülemeyiz”. Fiilin geçişli olup olmadığının anlaşılması için fiile “neyi ” sorusu sorulabilir ve fiil buna cevap verebiliyorsa geçişli kabul edilebilir. Daha fazla bilgi [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Geçişli fiiller, fiillerin nesne alabilenlerini içeren bir alt kategorisidir. Örneğin yemek fiili geçişli bir fiildir çünkü “ekmeği yedi”  şeklinde bir nesneye atıfta bulunabilir ancak örneğin  güldü kelimesi geçişsiz bir fiildir çünkü “birşeyi gülemeyiz”. Fiilin geçişli olup olmadığının anlaşılması için fiile “neyi,kimi,ne ” sorusu sorulabilir ve fiil buna cevap verebiliyorsa geçişli [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bir dilde  kelimebilimsel olarak iki ihtimalin bulunması durumudur. Örnepin L1 ve L2 olarak iki farklı sözlüksel (lexical) grupumuzun olduğunu düşünelim.  Ve yine örneğin bu iki grup N ve V (isim ve fiil) grupları olsun. Bir kelimenin dahil edileceği grubun belirsizliği (veya istatistiksel olarak belirliliği) bigram olarak ifade edilir. Örneğin “uç” [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Kelime bilimi, doğal dil için tanımlanmış ve kelime seviyesindeki çalışmaların bir araya geldiği bilimin ismidir. Basitçe bir dili meydana getiren en küçük anlamlı birim kelimedir. Her kelimenin ifade ettiği bir anlam bulunur. Dil felsefesindeki zayıf bir akıma göre “ismi olan herşey vardır” denilebilir. Yani bir şeyin varlığını ispat için isminin [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Cümle içerisinde bir kelimenin bir veya daha fazla kelime grubu ile ifade edilmesidir. İngilizce için genelde bir isim ile isim kelime grubu arasında kurulan ilişki türüdür. Örneğin  “Alice, long haired girl, has followed the white rabbit” cümlesindeki “long haired girl” alice’i anlatan isim kelime grubudur. Benzeri durum Türkçe için isim ve [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Doğal dil işleme açısından dönüştüler, bir kelimenin daha ileriki cümlelerde işaret edilmesi durumunda ortaya çıkar. Örneğin “Ali çantasını evde unuttu. O okulda gitti” cümlelerinde O kelimesi aliye, çantaya veya eve işaret edebilir. Bu kelimelerin hepsi isimdir ve bir zamir ile işaret edilebilecek kelimelerdir. Dönüştü durumu bu ve benzeri cümlelerde ortaya çıkar. [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Doğal dil işleme açısından bir kelimenin hangi kelime ile ilişkili olduğunun muğlak olduğu durumlardır. Genelde zamirler için bu problem yaşanır. Örneğin “Ali ile Veli kavga ettiler. O çok sinirliydi.” cümlelerindeki O zamirinin tam olarak Ali’ye mi Veli’ye mi işaret ettiği belirsizdir. Daha fazla bilgi için: Kelime-anlam belirsizliği (word-sense ambiguity) Yapısal [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Bir kelimenin yapısal olarak ifade ettiği bilginin belirsiz olmasıdır. Tam bir yapısal belirsizliğe örnek “yaşlı kadın ve erkekler” örneğinde görülebilir. Burada yaşlı olan sadece kadın mıdır? Yoksa kadın ve erkekler midir? Elbette bu soruya bağlı olarak çoğul olan kimdir sorusu da sorulabilir (kadınlar mı kadın mı ?) Yapısal belirsizlikler genelde bir [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bir kelimenin ifade ettiği anlamdaki belirsizliktir. Anlam belirsizliği de denilebilir. Genellikle biir dilde bulunan eşsesli kelimelerden kaynaklanan belirsizliklerdir. Örneğin Türkçede yüz kelimesi türkçede 4 farklı anlama gelmektedir ( sayı, denizde yüzmek, deri yüzmek ve çehre anlamlarında). Bu kelimenin cümle içerisinde kullanımı da problem oluşturmakta ve cümlede tam olarak hangi anlama [...]