Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinin özellikle yapay zeka konusu altında yer alan ve zamansal modelleme / problem çözümü konularında kullanılan bir yapıdır. Bu yazıyı, zamansal mantıklar (temporal logic) üzerinde çalışan bir etki alanı sınıflandırması olarak düşünmek mümkündür. Yukarıdaki şekilde, bu seviyelendirme 3 katmanda gösterilmiştir. Buna göre bir zamansal mantığın (temporal logic) seviyesi, üzerine [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Zeki vekiller (etmenler, ajanlar) kavram olarak, bilgisayar bilimlerine, felsefe, biyoloji ve ekonomi alanındaki çalışmalardan sonra girmiştir. Bu alanlardaki anlamı ve kullanımı, genellikle herhangi bir işin farklı bir vekil tarafından yürütülmesi olarak anlaşılabilir. Bilgisayar bilimlerin açısından zeki kelimesi, bir vekilin herhangi bir işlemi belirli inisiyatifler kullanarak yerine getirmesidir. Örneğin zeki olmayan [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde, çeşitli veri yapılarının (data structures) üzerinde bir bilginin aranması sırasına kullanılan algoritmaların genel ismidir. Örneğin bir dosyada bir kelimenin aranması, bir ağaç yapısında (tree) bir düğümün (node) aranması veya bir dizi (array) üzerinde bir verinin aranması gibi durumlar bu algoritmaların çalışma alanlarına girer. Yapısal olarak arama algoritmalarını iki [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde, özellikle hesaplama alanında kullanılan algoritmalardan birisidir. İsmini demir tavlamak veya demiri ısıtmak anlamına gelen annealing (tavlama) kelimesinden almıştır. Algoritmanın amacı, herhangi bir problem için genel iyileştirme (global optimization) elde etmektir. Diğer bir deyişle, herhangi bir fonksiyonun ya da ölçümün genel minimum veya maksimum (global minimum) elde etmek olarak [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde özellikle yapay zeka ve karar mekanizmalarının uygulanmasında çok kullanılan bir ağaç dolaşma algoritmasıdır. İsmindeki budama da bu ağaç üzerindeki bazı dalları kesmesinden gelmektedir. Yazının konusu olan alfa beta budaması (alpha beta prunning) minimax ağaçlarında (minimax trees) kullanılır. Bu ağaçları anlattığımız yazıdan aşağıdaki şekli alıp hatırlayacak olursak: Şekildeki ağacın [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde arama algoritmaları için kullanılan bir terimdir. Algoritma ağırlıklı graflar (weighted graphs) üzerinde çalışmaktadır. Ağaçlar da bir graf örneği olduğu için algoritmanın ağaçlar üzerinde çalışması da mümkündür. Algoritma basitçe aşağıdaki şekilde tanımlanabilir: Kök düğümden başla (root node) En düşük maliyetli komşuya git Şayet aranan düğüm bulunduysa bit, bulunmadıysa 2. [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde bir değerin aranması veya bir hedefe ulaşmak için kullanılan algoritmanın ismidir. Burada bir amaç bulunmalı ve amaca ulaşan çeşitli yollar arasından bir doğru seçim aranıyor olmalıdır. Örneğin bulmacalarda sorulan klasik iki boyutlu labirentler geri izleme algoritmaları (back tracking algorithms) biçilmiş kaftandır. Bu tip örneklerde labirentin bir ucundan başlanır [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Evrimsel diller temel olarak bir doğal dilin (natural language) geçirmiş olduğu evrimi ve bu evrimin dilde yaptığı değişiklikleri inceler. Evrimsel dil çalışmalarının bilgisayar bilimlerindeki yeri, dilbilim ve doğal dil işleme ile ilgilenen insanların dillerdeki bu değişimleri bilgisayar dünyasına uygulama merakıyla başlamıştır. Bu anlamda bilgisayar bilimleri için evrimsel diller literatürde, yapay [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde özellikle yapay zeka çalışmalarında bilgisayarların öğrenme sürecini belirlerken, bilgisayar taafından yapılan çıkarımların gösterilmesi ve ilişkilendirilmesi ciddi bir problemdir. Bir bilgisayar yazılımının içinde bulunduğu durum veya karşılaştığı vaka hakkında yaptığı çıkarımları göstermesine semantics (anlambilim) ismi verilmektedir. Bilgisayarların makine öğrenmesi (machine learning) sürecinde elde ettikleri malumatların gösterilmesi (knowledge representation) ve [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER İnternetin (world wide web) bir alt uzayı olarak düşünülebilecek anlambilimsel ağlar, internet üzerinde bulunan ve doğal dilde yapılan yayınlara bir alternatiftir. Anlambilimsel ağlar, bir bilgi kaynağının makinelere (bilgisayarlar) tarafından işlenebilecek ve bu işleme sonucunda anlamı tam olarak anlaşılabilecek ağlardır. Mânâ ağları (anlambilimsel ağlar) üzerinde yapılan çalışmalarda henüz tam bir kesinlik [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde yapay zeka konusunda özellikle de doğal dil işleme ile ilgili yapılan çalışmaların önemli bir kısmını anlambilim (sematic) kaplar. Kısaca bir metin veya ortamdan elde edilen bilginin anlamını çıkarmak ve bu anlamı kullanışlı hale getirmek anlambilimin (semantics) çalışma alanına girmektedir. Anlambilimsel bağlar ise bu çıkarımı ve gösterimi yapılan bilgilerin [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Malumat çıkarımı aslında bilişsel bilimin (cognitive science) çalışma alanlarından olmakla beraber insanlığın çok eskiden beri kendi adına yaptığı bir eylemin ismidir. Basitçe insanoğlunun gözlemleyerek, okuyarak, dinleyerek, düşünerek veya benzeri eylemlerle dış veya iç dünyasından bir malumat elde etme işlemidir. Bilgisayar bilimleri açısından bu eylemin önemi, bu eylemin bilgisayarlar tarafından yapılmasının [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde oldukça önemli konulardan biriside işlenen veri, bilgi, malumat veya ifranın (data,information,knowledge, wisdom) gösterilmesi ve işlenebilmesidir. Temel olarak bilgisayar bilimlerinin yapay zeka konusunun araştırma alanına giren malumat ifadesi konusu “nasıl düşünüyoruz?” sorusuna da cevap aramaktadır. Aslında yapay zeka konusunda yapılan çalışmaların neredeyse tamamı insanı model alan ve insanın düşünce [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Doğal dil işleme çalışmaları sırasında bir metinden (derlem (corpus) , paragraf , cümle veya kelimeden) çıkarılan anlamın bilgisayar tarafından bir şekilde modellenmesi gerekmektedir. Bu modelleme sırasında kullanılan gösterim çeşitlerine anlambilimsel tertip ismi verilir. Anlambilimsel dilbilgisi (semantic grammer) kadar kesin kuralları olmayan bu gösterim şekillerinde çoğu zaman doğru veya yanlış kaygısı [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde özellikle de yapay zeka konusunda ve buna bağlı diğer alt dallarda (örneğin doğal dil işleme) kullanılan bir graf teori (graph theory) gösterimidir. Kelime anlamı olarak uzatılmış geçiş ağı (tehir-i intikal şebekesi) denilen ağların amacı toplanan bilgilere göre bir karar vermek ve karar verme işlemi sırasında da bir belirsizlik [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER WEKA, bilgisayar bilimlerinin önemli konularından birisi olan makine öğrenmesi (machine language) konusunda kullanılan paketlerden birisinin ismidir. Waikato üniversitesinde açık kaynak kodlu olarak JAVA dili üzerinde geliştirilmiştir ve GPL lisansı ile dağıtılmaktadır. İsmi de buradan gelir ve  Waikato Environment for Knowledge Analysis kelimelerinin baş harflerinden oluşur. WEKA verileri basit bir dosyadan [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar mühendisliğinde, yapay zeka konusunda kullanılan bir karar ağacı türüdür. Aslında minimax ağaçları bilgisayar bilimlerine işletme bilimindeki oyun teorisinden (game theory) girmiştir. Temel olarak sıfır toplamlı bir oyunda (zero sum game), yani birisinin kaybının başka birisinin kazancı olduğu (veya tam tersi) oyunlarda karar vermek için kullanılışlıdırlar. Örneğin çoğu masa oyunu [...]

Yazan: Şadi Evren ŞEKER Latince bölünemez anlamına gelen atom kökünden üretilen bu kelime, bilgisayar bilimlerinde çeşitli alanlarda bir bilginin veya bir varlığın bölünemediğini ifade eder. Örneğin programlama dillerinde bir dilin atomic (bölünemez) en küçük üyesi bu anlama gelmektedir. Mesela C dilinde her satır (statement) atomic (bölünemez) bir varlıktır. Benzer şekilde bir verinin bölünemezliğini ifade etmek [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Zamani kavramları açıklamak için kullanılan terimdir. Basitçe insanın zaman algısı ve bu algı üzerine kurulu olan felsefi ve yaşamsal düşünceleri geçmiş, şimdi ve gelecek üzerine kuruludur. Bu durumda zamani kavramlarda bu değerlerin etkisidine şekillendirilmektedir. Aslında din ve felsefede derin tartışmalar açmış bu konuya insanlığın var olduğu tarih boyunca hemen her [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Blok şifreleme yöntemlerinin (block cipher) en basitidir. Verilen bir açık mesaj, bloklara bölünür. Bölünmüş mesaj ayrı ayrı parçalar olarak şifrelenir ve şifreli mesaj elde edilir. ECB modundaki bir şifrelemede, şifrelenen bloklar arasında bir ilişki söz konusu değildir. Her blok tek başına şifrelenir ve şifreli mesaj bu blokların birleşmiş halidir. Bu [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinin bir alt dalı olan yapay zekanın çalışma alanlarından doğal dil işleme (natural language processing) konusunda kullanılan bir dilbilim (linguistic) terimidir. Bu zarf (adverb) tipleri, cümledeki bir alt cümle ile ana cümle arasında bağlantı kurmaya yarar. Örneğin “önce, sonra, çünkü, dolayısıyla” gibi kelimeler bu gruptan sayılabilir. “Ayşe hazırlandıktan sonra [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde önemli bir konu olan yapay zekanın bir alt dalı olan doğal dil işleme konusunda kullanılan bir terimdir. Basitçe bir dildeki özneyi, o dildeki zarflara veya (adverbs) veya kaziyelere (önerme, predicate) bağlamaya yarayan kelimelerdir. Copula kelimesi latincedeki bağlama (bu yüzden çiftleşme anlamında da kullanılmaktadır) anlamından gelmektedir.  Örneğin yazılım mühendisliğindeki [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Bilgisayar bilimlerinde en kısa yol bulmak için kullanılan algoritmalardan birisidir. Örneğin seyyar tüccar problemi (travelling salesman problem, TSP) gibi bir problemin çözümünde kullanılabilir. Benzer şekilde oyun programlamada, oyunda bulunan oyuncuların en kısa yolu bularak hedefe gitmeleri için de sıklıkla kullanılan algoritmadır. Kısaca bir düğümden (node) hedef bir düğüme (target node) [...]

Yazan :Şadi Evren ŞEKER Genetik algoritmalarda kullanılan ve bir halden başka hale geçmek anlamına gelen tehavvül (mutasyon) kısaca bir geni oluşturan kromozomların değişmesidir. Bu değişme aşağıdaki şekillerden birisi olabilir: Tersleme (Inversion) Ekleme (Insertion) Çıkarma (Displacement) Yer Değiştirme (Reciprocal Exchange, Swap) Yukarıdaki bu tehavvülleri aşağıdaki örnekler ile anlamaya çalışalım: Tersleme, seçilen bir kromozom’un değerinin tersine döndürülmesidir. [...]

Yazan : Şadi Evren ŞEKER Genetik algoritmalarda kullanılan çarprazlama operatörü şekillerinden brisidir. Bu operatörde seçilen koromozomların kenarında bulunan kromozomlar kullanılırak çarprazlama yapılır. Bu durumu aşağıdaki örnek ile anlayabiliriz: Örneğin iki genimiz aşağıdaki kromozom dizilimlerine sahip olsun: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 9 3 7 8 2 6 5 1 4 Bu [...]